Hegemonya Krizi Çağında Türkiye: Devlet Biçiminin Dönüşümü ve Yeni Tarihsel Eşik

Türkiye bugün yalnızca bir hükümet değişikliği ya da seçim rekabeti sürecinden geçmiyor. Yaşanan kriz, devlet biçiminden ekonomik yönelime, toplumsal ilişkilerden uluslararası güç dengelerine kadar uzanan daha derin bir tarihsel dönüşümün parçasıdır.

Bu nedenle Türkiye’deki siyasal gelişmeleri yalnızca iktidar değişimleri, parti rekabetleri veya seçim sonuçları üzerinden değerlendirmek, içinde bulunduğumuz dönemin niteliğini kavramak açısından yetersiz kalır.

Asıl mesele, eski yönetme biçimlerinin toplumsal rıza üretme kapasitesini kaybettiği, ancak yeni bir siyasal ve toplumsal düzenin de henüz kurumsallaşmadığı bir geçiş döneminin yaşanıyor olmasıdır.

Bu tür dönemlerde belirleyici soru yalnızca "iktidarı kim yönetecek?" sorusu değildir.

Daha temel soru şudur:

Yeni dönemin devlet biçimini, toplumsal ilişkilerini ve tarihsel yönünü hangi sınıfsal ve toplumsal güçler belirleyecektir?

Bu soru bizi doğrudan hegemonya sorununa götürür.

Organik Kriz ve Devlet Biçiminin Dönüşümü

Antonio Gramsci’nin "organik kriz" kavramı, Türkiye’de yaşanan dönüşümü anlamak açısından önemli bir teorik çerçeve sunar.

Organik kriz, yalnızca ekonomik bir daralma ya da hükümet bunalımı değildir. Daha derin anlamıyla, egemen sınıfların toplumu eski yöntemlerle yönetme kapasitesinin zayıfladığı, buna karşılık yeni toplumsal güçlerin kendi tarihsel yönlerini henüz kuramadıkları geçiş dönemidir.

Türkiye’de artan gelir eşitsizliği, yüksek yaşam maliyetleri, genç kuşakların geleceksizlik deneyimi, siyasal temsil krizinin derinleşmesi ve hukuk devleti tartışmaları bu krizin farklı görünümleridir.

Ancak bu süreci yalnızca ekonomik ya da kurumsal sorunlar toplamı olarak görmek eksik olur.

Çünkü yaşanan kriz aynı zamanda devletin toplumla kurduğu ilişkinin dönüşümünü ifade etmektedir.

Günümüz otoriterleşmesi çoğu zaman demokratik kurumların tamamen ortadan kaldırılması biçiminde ilerlemez. Seçimler devam edebilir, parlamentolar varlığını sürdürebilir, anayasal kurumlar biçimsel olarak korunabilir.

Ancak siyasal karar alma süreçleri giderek daha dar merkezlerde yoğunlaşabilir ve demokratik denetim mekanizmaları etkisini kaybedebilir.

Dolayısıyla asıl tartışma yalnızca otoriterleşmenin derecesi değildir.

Esas mesele, bu devlet biçiminin hangi tarihsel krizlere yanıt olarak ortaya çıktığı ve buna karşı nasıl bir toplumsal alternatifin kurulabileceğidir.

Çünkü tarihsel kriz dönemlerinde eski düzenin çözülmesi kadar, yeni düzeni hangi güçlerin kuracağı da belirleyicidir.

Yeni Emperyalist Rekabet ve Türkiye'nin Konumu

Türkiye’de yaşanan dönüşüm, yalnızca iç siyasal dinamiklerle açıklanamaz.

Dünya kapitalizmi de uzun süredir yeni bir yapılanma sürecinden geçmektedir.

Kapitalist üretim tarzı, tarihsel gelişimi boyunca kendi çelişkilerini yeniden üretir. Sermayenin yoğunlaşması, rekabetin sertleşmesi, kârlılık sorunları ve yeni yatırım alanları arayışı, kapitalist sistemi sürekli yeni birikim stratejileri geliştirmeye zorlar.

Bu nedenle günümüzdeki küresel rekabet yalnızca devletler arasındaki diplomatik veya askerî mücadeleden ibaret değildir.

Enerji kaynakları, kritik madenler, yarı iletken teknolojileri, veri altyapıları, ulaştırma koridorları ve lojistik ağlar yeni sermaye birikiminin stratejik alanları hâline gelmiştir.

Yeni emperyalist rekabet tam da bu alanlarda şekillenmektedir.

Savaşlar artık yalnızca cephelerde değil; ekonomik yaptırımlar, teknoloji ambargoları, enerji hatları ve ticaret yolları üzerinden de yürütülmektedir.

Ortadoğu, Karadeniz, Kafkasya ve Doğu Akdeniz’de yaşanan gelişmeler birbirinden kopuk krizler değildir.

Bunlar, küresel kapitalizmin yeniden örgütlenme sürecinin jeopolitik yansımalarıdır.

Türkiye bu dönüşümün merkezinde yer alan ülkelerden biridir.

NATO üyeliği, Rusya ve İran ile geliştirdiği ilişkiler, Avrupa ile ekonomik bağları, Suriye ve Irak politikaları, Doğu Akdeniz’deki konumu ve Kürt meselesinin bölgesel niteliği nedeniyle Türkiye, yeni güç dengelerinin kritik düğüm noktalarından biridir.

Bu nedenle Türkiye’nin iç siyasal krizi ile bölgesel yeniden yapılanma birbirinden ayrı süreçler olarak ele alınamaz.

Devletin güvenlik politikaları, ekonomik tercihleri, dış politika yönelimleri ve demokratikleşme tartışmaları aynı tarihsel dönüşümün farklı boyutlarıdır.

Hegemonya Mücadelesi ve Yeni Tarihsel Yön

Her tarihsel kriz dönemi aynı zamanda bir mücadele alanıdır.

Kriz, kendiliğinden yeni bir düzen yaratmaz.

Eski düzenin çözülmesi, otomatik olarak özgürleştirici bir sonuç doğurmaz.

Tarih boyunca kriz dönemlerinde farklı toplumsal güçler kendi projelerini ortaya koymuş ve toplumun geleceği bu mücadelelerin sonucunda şekillenmiştir.

Bugün Türkiye’nin temel sorunu yalnızca mevcut iktidar biçiminin değişip değişmeyeceği değildir.

Asıl sorun, bu değişimin hangi toplumsal güçlere dayanacağı ve hangi tarihsel perspektifle yönlendirileceğidir.

Çünkü yalnızca yönetici kadroların değişmesi, toplumun temel çelişkilerini ortadan kaldırmaz.

Kalıcı dönüşüm, siyasal kurumların ötesinde toplumsal güç dengelerinin, üretim ilişkilerinin ve örgütlenme kapasitesinin değişmesiyle mümkündür.

Bu nedenle Türkiye’nin önündeki temel mesele, yeni bir tarihsel yönün nasıl kurulacağıdır.

Bu yön, yalnızca mevcut düzenin eleştirisiyle değil; toplumun farklı kesimlerinin ortak bir gelecek fikri etrafında birleşebilmesiyle ortaya çıkabilir.

Tam da bu nedenle önümüzdeki dönemin temel mücadelesi, yalnızca iktidar mücadelesi değil; hegemonya mücadelesidir.

Son olarak şu soru önümüzde durmaktadır:

Bu krizin içinden hangi toplumsal güçler yeni bir tarihsel blok oluşturabilecek ve Türkiye’nin geleceğine yön verebilecektir?

(Bu sorunun yanıtı ikinci bölümde ele alınacaktır.)